Ang Pagtuklas sa Islang Pinagmulan

panay

Ano ba ang mas hihigit pa sa pagtuklas ng pagmamahal para sa katutubong lugar na iyong pinanggalingan? Saang lupalok man ito ng daigdig naroroon, maging progresibo man o napagiwanan ng pagunlad, ito ang bumubuo sa ating pagkatao bilang mga indibidwal.

Isang malaking pagtutuklas para sa akin ang pagtira ko sa isla ng Panay ng mahigit kumulang na apat na taon, mula 2006 hanggang 2010, dahil dito nanggaling ang aking mga ninuno. Alam kong hindi lahat ng tao ay nabibiyayaan ng pagkakataong madiskubre ang lugar ng kanilang pinanggalingan at hindi lahat ay natututong gumamit ng sariling katutubong wika. Kaya ang laki ng ikinatuwa ko nang mabiyayaan ang aking pamilya ng pagkakataong maniharan sa Lungsod Iloilo. Nadalubhasa ako sa pananalita ng Hiligaynon at nakapag-aral sa Pamantasan ng San Agustin na madalas ituring na sentro ng mga sining sa Kanlurang Bisayas kung larangan ng akademya lang ang pagu-usapan. Dito rin nabuwag ang maka-Maynila kong pananaw tungkol sa Filipinas.

Kabilang kasi ako sa diasporang Ilonggo o Panayanon, isang taga-Panay na hindi ipinanganak o lumaki sa Panay. Sa Manila City Hall ikinasal ang aking mga magulang at sa Gresya naman kami ipinanganak magkapatid. Tubong Aklan at Capiz naman ang aking mga ninuno. Nang manirahan kami sa Iloilo, lumawak aking kamulatan sa mayamang kultura at kasaysayan ng Panay. At dahil dito, pakiramdam ko tuloy na mas naging kumpleto ang aking pagkatao sa apat na taong paninirahan sa Isla Panay. Mahalaga para sa akin ang mga taong iyon dahil isa itong panahon ng pagtutuklas sa aking sarili.

Remembering Prague

prague

It was only after two consecutive visits to Prague, the Czech capital, that I have fully understood why it is dubbed “The Golden City” or “City of a Hundred Spires”. If my memory recalls correctly, it was during the summers of 2002 and 2003.

What struck me about this city were its unique buildings spanning nearly all western architectural styles from the Medieval to Gothic, from High Baroque to Modernist, cultural marvels spared from the ravages of World War II and communist rule. Up to this day, its historic center still reminds me of a setting from a Final Fantasy game, a fortified European metropolis with strong Slavic and Germanic influences, once heart of the old Bohemian Empire.

I visited Prague with my family during a period of great transition that will most probably remain locked forever in time. It was roughly a decade after the Velvet Revolution, the Fall of the Iron Curtain and the dissolution of Czechoslovakia, a year before the Czech Republic’s accession to the European Union and a decade before Prague was declared UNESCO City of Literature. After all these years, even my own recollection of this city continues to haunt me like a recurring dream.

 

Si Wonder Woman

wonder

Nagkaroon ako ng pagkakataong panoorin ang pelikulang Wonder Woman (2017, DC Films/Warner Bros. Pictures), na idinerehe ni Patricia Lea “Patty” Jenkins, nitong mga nakaraang linggo sa SM City Manila. Minabuti ko pang panoorin ito ng dalawang beses upang masuri ito ng masinsinan dahil magugulo ang mga kaibigan kong milenyal sa sinehan nang una ko itong mapanood. Sa ikalawang pagkakataon kung saan ako napagisa sa isang sulok ng sinehan, bigla akong napaisip: Ano ba ang sinisimbulo ni Wonder Woman para sa mga kabataan at kababaihan ng henerasyong milenyal? Kami na namulat noong mga dekada ‘90 at 2000 pataas, na nakilala ang babeng superhero bilang sidekick/kasintahan nina Superman at Batman sa mga komiks at cartoons mula Estados Unidos.

Muling gumanap si Gal Gadot-Varsano (Miss Israel Universe 2004), na nakilala na ng publiko sa Batman vs Superman: Dawn of Justice (2016), bilang Wonder Woman o Diana Prince. Tampok din dito ang mga kilalang aktor at aktres na sina Chris Pine (bilang Steve Trevor), Connie Nielsen (bilang Reyna Hippolyta), Robin Wright (bilang Antiope), Danny Huston (bilang Ludendorff), David Thewlis (bilang Sir Patrick) at iba pa. Nakakaaliw ang cast ng pelikula dahil ang mga gumanap ay nagmula pa ng iba’t ibang panig ng mundo. Kapansin-pansin talaga ang punto sa pananalita ng pangunahing aktres na Hebreo ang pangunahing wika. Isa itong hudyat na unti-unting nabubuwag ang maka-Amerikanong sentrismo ng industriyang pampelikula ng Hollywood nang dahil sa internasyunalisasyon at pagbubukas-isip ng mga tao bilang mga “global citizens” ngayon.

Ang tagpo ng pelikula ay nakabase sa Kanlurang Europa hango sa mga alaala ni Diana Prince bago pa siya naging ganap na Wonder Woman sa mata ng publiko. Ang mga ganap ay kaniyang personal na salaysay mula pa noong panahon ng Unang Digmaang Pandaigdig kung saan himalang napadpad ang isang pilotong Amerikano (Steve Trevor) sa mundo ng mga amazonas, isang tribo ng mga kababaihan na naninirahan sa tagong isla ng Themyscira. Nang mailigtas ang piloto ni Diana, prinsesa ng mga amazonas, mula sa prosekusyon ng mga sundalong Aleman, dito napagalaman ng tribo na isa pala siyang espiya ng Britanya na may kaalaman tungkol sa isang sikretong pakana ng Alemanya sa isang laboratoryo sa Imperyong Ottoman na kung hindi masusugpuan ay magdudulot ng pagkasawi ng milyun-milyong inosenteng buhay at pagkasira ng kalikasan. Abot agad sa pagiisip ni Diana na ang Diyos ng Digmaang si Ares ang nasa likod ng lahat at nagpasiyang sumabak sa digmaan kasama si Trevor.

Naging simple man ang istorya at medyo typikal para sa isang pelikulang pang-superhero sa aking panlasa, namangha naman ako sa mga pickup lines nito mula sa mga diyalogo ng pangunahing karakter tungkol sa pag-ibig at sangkatauhan na naging viral sa social media katulad ng “Deserve doesn’t matter. What matters is what you believe in…and I believe in love!” o “They are everything you say…but so much more.” Tawagin man nating corny o cliché ang mga linyang ito, naging patok pa rin sa kababawan ng mga milenyal dahil sa mga makabuluhang mensahe nito.

Simple rin ang sinematograpiya at musika ng pelikula ngunit angkop naman sa tema nito dahil nasa kalagitnaan ng gera ang mga kaganapan. Sa totoo lang, hindi ako mahilig sa mga choreographed stunts o special effects na pinaganda sa kompyuter. Hindi rin naging mataas ang aking ekspektasyon dito dahil alam kong patikim o prequel pa lamang ito ng marami pang susunod na mga pelikula. Performance level ang pagganap ni Gal Gadot sa karekter niya. Bihira rin lang kasi tayo nakakapanood ng pelikulang pang-superhero mula sa perspektibo ng isang babae tungkol sa kapayapaan, pag-ibig at sangkatauhan. Natutuwa ako dahil si Wonder Woman ay lubos na tinanggap ng henerasyong milenyal. Kudos kay Direk Patty Jenkins!

The Oddity of my Name

rocks

Pietros Val. Not once in my life have I met a fellow earthling who bore the exact same name as me. Yet it still surprises me how I always get a similarity hit every time I apply for an NBI clearance. This name that always generates many awkward reactions from people every time I meet individuals for the first time is the name my parents gave me to stand out from everyone else. Pietros is actually a corruption of the Greek and Italian equivalents for Peter, Petros for Greek and Pietro for Italian. Moreover, the Greek equivalent also means “stone” or “rock”.

But the meaning of my name goes beyond that. When digging up the details behind this name, one would find out that it has a lot to do with my identity. First, my parents insist that it is also a combination of their own names, Pierre and Rutas. Secondly, I was born in Athens, Greece; hence, the Mediterranean-sounding name. Thirdly, they did not want anyone to bear the same name as their firstborn. And lastly, they added Val to signify that I was born on Valentine’s Day.

I recall having bad memories because of my name when people called me “Piattos!” or “Puwetros!” back in primary school. It is a name that is neither western nor native to this country, neither is it typically Spanish nor Anglo-Saxon. As I grew older, people would often ask about its meaning and why I was given such a name in the first place. Others would throw compliments saying it sounds similar to Pistachio or some rare Italian dish. When overseas, many would even mistake me for being Latin American or Central Asian but never Filipino basing on that name alone. Nevertheless, it is the greatest gift my parents ever gave me.

Sa Aking Ika-10 Taon bilang Agustinong Manunulat

“What are kingdoms without justice? They’re just gangs of bandits.”

– St. Augustine of Hippo, City of God (Book IV, Ch. IV, pub. 246)

Ang walang sawang pagtutuklas ng katotohanan at hustisya. Ang pagtalakay sa ating imperpektong pagkatao laban sa mga tukso ng lipunan. Ito ang mga pangunahing katangian ng isang Agustinong manunulat. Ito ang katotohanang natuklasan ko para sa aking sarili matapos ang sampung taon noong una akong maging miyembro ng publikasyong pang-estudyante noong 2006.

Kamakailan ay nakipagkita kami ni Sir John, ang dati kong moderator at mentor sa pagsusulat, dito sa Maynila upang pagusapan ang mga kaganapan sa aming buhay nitong mga nakalipas na taon. Napagusapan din namin ang iilang mga USA Publications alumni na nalalapit sa amin at mga kasalukuyang kaganapan sa bansa. Mataimtim akong nakikinig sa mga kuwento niya tungkol sa una niyang biyahe sa Europa habang pinapatugtog ang kantang When We Were Young ni Adelle. Dito ko lang namalayan na mahigit isang dekada na pala kaming magkakilala. Kay bilis naman ng panahon at parang hindi ko ito namalayan. Sampung taon na pala ang nakalilipas nang una akong maging Agustino at hanggang ngayon, ang katarungan at paghahanap sa katotohanan pa rin ang hilig naming pagusapan.

pub

Bigla tuloy akong napaisip kung paano ba nahuhubog ang isang Agustinong manunulat? Ang Pamantasan ng San Agustin na lumikha ng libu-libong mga Agustinong abogado, politiko, doktor, manunulat at guro sa isla sa ng Panay mahigit isang siglo na ang nakalilipas. Paano ba natin naisasabuhay ang pagiging Agustino? Masyado naman yata akong ambisyoso kung sasabihin kong may ideyolohiyang sinusundan ang lahat ng nagiging miyembro ng publikasyong pang-estudyante base sa City of God at Confessions ni San Agustin. Ngunit hindi talaga sapat ang apat na taong pagdarasal ng “St. Augustine, pray for us…” sa klase araw-araw at taunang pagdadalo ng red mass upang magbigay-pugay sa santong patron.

Paano ba natin maisasalarawan ang sarili sa katauhan ng dakilang pilosopo at manunulat? Si San Agustin, ang alagad ng sining na hinahangaan din ng mga hindi Kristyano at atheist hanggang sa kasalukuyan. Kung tutuosin, ang ating mahal na patron ay isa ding hamak na probinsyano kagaya natin na nagmula sa isang liblib na rehiyon o “periphery” ng Imperyong Romano sa Numidia (hilagang Aprika) na malayo mula sa “core” o sentro nito. Kung modernong heograpiya lang ang ating pagbabatayan, si San Agustin ay namuhay sa kasalukuyang pungsod Algerya at hindi sa Italya. Kagaya ng nakararami sa atin, matagal din siyang nagrebelde sa sarili bago niya nahanap ang sariling misyon sa buhay at ang katotohanang nais niyang itaguyod para sa sangkatauhan. Hamakin niyo ba naman, inabutan pa ng labingpitong taon ang ina niyang si Santa Monika bago siya nakumbinsing maging Kristyano!?

At hindi lamang basta-bastang katotohanan ang inatupag niyang hanapin. Dahil ang mga pinakamahalagang dekada ng kaniyang buhay ang inialay niya sa pagsusulat upang hanapin ang katotohanang ito. Minabuti niyang bigyan ng kahulugan ang isang mapagpalayang katotohanan tungo sa ganap na hustisya para sa kaayusan ng isang ideyal na lipunang Kristyano. Katotohanan laban sa kamangmangan at katiwalian. At dahil sa mga kasulatang kaniyang naitatag, nailigtas niya ang antigong tradisyon ng Simbahang Katolika mula sa tuluyang pagkakabaon sa limot matapos maglaho ang Imperyo ng Roma. Ginamit niya ang kaniyang angking talento sa pagsusulat at pananaliksik para sa kabutihan at kapakanan ng marami. At walang iba kundi tayong mga Agustino ang naging produkto ng kaniyang mayamang kaisipan at paninindigan sa mahigit isang milenyang pagpapakalat nito sa buong daigdig. Tayo ang kaniyang mga tagapagmana na magpapatuloy ng kaniyang pilosopiya sa pagtatatag ng isang marangal at makatarungang lipunan sa ating mga komunidad, sa pungsod Filipinas, Asya o sa kahit saang panig ng mundo man tayo mapadpad balang araw.

Bakit ba ako nagsusulat at anong mensahe ang nais kong ipaabot? Nang tanungin ako noon ni Sir Eric Divinagracia, na isa ring USA Pub alumnus, kung bakit ako kumuha ng kursong Political Science, sinabi kong gusto ko makapagsulat tungkol sa gobyerno at lipunan dahil hindi ko nagugustohan ang mga nakikita ko. Nais kong magsulat tungkol sa mga maling bagay na dapat ituwid ng mga taong namamalakad sa bansa tulad ng korapsyon at pagsasawalang bahala sa mga pangangailangan ng taumbayan. Kahit kalian kasi, ikinagagalit ko talaga ang anumang uri ng pangaapi at katiwalian. Sa pagsusulat ko lang naipapahayag ang aking saloobin tungkol sa mga ganitong isyu. Hindi niya ito ikinagulat at sinabing tama ang kurso kong pinasukan kaakibat sa aking pagiging miyembro ng USA Publications na may malaking interes sa mga penomenang politikal ng Filipinas. Napapapanahon nga naman ang mga usaping pang-hustisya at katotohanan sa isang lipunang kagaya natin kung saan madalas inaabuso at pinagaawayan ang kahulugan ng dalawang konseptong ito. Napapanahon dahil ang pinasukan kong institusyon ay nagaalok isang Agustinong edukasyon na maaaring makapagbigay-ilaw tungo sa makatarungang kaayusan ng lipunan na hinahanap ko.

Masasabi kong ring mapalad talaga ako dahil naging miyembro ako ng publikasyong pang-estudyante noong kapanahunan nina Sir John at Sir Erwin bilang mga tagapagpayo, ang unang dalwang taon kay Sir John at ang huling dalawang taon naman kay Sir Erwin. Malaki ang aking utang na loob sa kanila. Kung hindi dahil sa kanila, hindi siguro ako nahikayat magsulat sa pambansang wika at tangkilikin ang panitikan ng Kanlurang Bisayas sa mga wikang Hiligaynon at Kinaray-a kahit hindi pa ito ang mga wikang kinagisnan ko. Bahagi kasi ang pamilya ko ng diasporang Panayanon kung kaya lumaki akong dalubhasa sa mga wikang banyaga kagaya ng Griyego, Aleman at Ingles. Baka tuluyan na akong naging ingliserong manunulat ngayon at nagkaroon ng maka-Kanlurang pananaw sa pagiisip kung hindi dahil sa kanila. Bukod sa larangan ng pamamahayag, parehas silang mga premyadong manunulat na tinitingala dahil sa kanilang pagsulong sa literatura ng Panay at sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino bilang wika ng karunungan. Sa kanila ko rin natutunan ang mga nakasisirang epekto pang-linggwistikong imperyalismo sa sistema ng edukasyon sa isang bansa. Karamihan ng mga estudyante sa ating mga paaralan ay hindi bi-linggwal ang pagkadalubhasa sa dalawang opisyal na wika o kung minsan pa nga’y hindi dalubhasa sa kahit anong opisyal o katutubong wika. Ito ang isang hindi maka-hustisyang katotohanan sa ating bansa na dapat bigyan ng tamang pansin.

Malaki ang naipabahagi ng karanasang Agustino sa aking paghubog bilang manunulat. Kabilang na dito kaugaliang pagpapakumbaba upang maiwasang lamunin ng mga tukso tulad ng yabang, inggit, materyalismo at panghuhusga sa kapwa tao. Natutunan ko ding pahalagahan ang samahan sa isang komunidad, ang pagpapahalaga ng mga taong mahal ko at mga indibidwal na naging gabay sa aking usbong bilang tao. Kaya hindi na ako nagtataka kung bakit maraming mga USA Pub alumni at Agustinong guro ang hanggang ngayo’y nanatiling malapit pa rin sa akin. Sa tingin ko, habang buhay na talaga silang magiging bahagi ng buhay ko. Ang pagiging Agustino kasi ay dapat nating isabuhay para sa ikauunlad ng ating komunidad at higit sa lahat, sa pagpapayaman ng sarili nating kaluluwa. Si San Agustin na isang dakilang tagapagtanggol ng katarungan at pag-ibig. Nakita ko ang mga katangiang ito kay Sir John noon. Kahit kalian ay hindi siya naging madamot sa kaalaman at pagbibigay payo sa mga estudyante niya. Para sa kaniya, mas mahalaga ang pagiging ahente ng pagbabago kaysa sa manghakot ng mga parangal mula sa mga kompetisyon. Natatandaan ko pa noong bago akong pasok sa USA Pub, siniguro niyang papuntahin sa Iloilo ang naging mentor niyang si Ma’am Yasmin Arquiza upang magbigay ng in-house journalism workshop sa amin. Sinabi pa niyang “She was my mentor. She is very meticulous but you will learn a lot from her.” Tandang tanda ko pa ang naguumapaw na Pinoy-style spaghetti at isang napakalaking kulay rosas na keyk ang ipinahanda niya para sa amin. Ito ang pinakauna kong workshop sa pamamahayag na sinundan ng napakarami pa mula sa iba pang mga tanyag na peryodista sa bansa. Sa larangan ng panitikan, dinala niya sa pamantasan ang maraming nangungunang kontemporaryong manunulat sa bansa sa pagoorganisa ng mga pambansang kumperensiya at literary workshop. Masasabi kong naging buo ang pagkahubog sa akin ng USA Pub bilang isang manunulat.

Matapos ang ilang taong pagkawala ko sa isla ng Panay, naliwanagan ako sa tatlong bagay: Una, hindi hadlang ang pagiging probinsyano upang makamit ng ating mga pangarap sa buhay. Isang halimbawa na dito si San Agustin ng Hippo. Pangalawa, maraming mga demonyong umaaligid sa ating lipunan, mga aswang at halimaw na mahilig magmalinis at mangbuno ng patalikod. Ngunit wala naman talagang taong perpekto at lahat ng indibidwal ay maaaring magbago. At pangatlo, ang pagtanggol ng katarungan laban sa kasamaan ay dapat laging itaguyod dahil maraming mga pagsubok at elemento na magtatangkang ipagkait ito sa atin. Tulad ng palaging sinasabi ni Sir John, kailangan nating gamitin ang yaman ng ating mapanuri at malikhaing pagiisip para sa ikabubuti ng lipunan. Malaki ang naiambag ng tradisyong Agustino sa pandaigdigang pilosopiya at literatura. Hindi na natin kailangang tumingin o maghanap ng ibang inspirasyon kung saan-saan pa. Dahil isang napakalaking kayamanan ang ipinabaon sa atin ng mga Agustinong pari, prayle at guro nang tayo’y magtapos ng ating mga kurso noon. Matutuklasan lamang natin ang kayamanang ito kung susuriin natin ng maigi ang ating sarili.

Sa aking ika-10 taon bilang Agustinong manunulat, wala akong ibang handom kundi ang maisabuhay at tulungang mapalaganap ang mayamang tradisyon na matagal nang isinusulong ng konggregasyong Agustino sa ating arkipelago. Na sana sa susunod na mga tinuig, maraming mga batang manunulat ang tumangkilik sa pilosopiya ni San Agustin. Napatunayan ko sa aking sarili na hindi ako magsasawang magsulat para sa hustisya at katotohanan. Kailangan nating ipaglaban ang ating dangal bilang tao at mga malayang mamamayan. Dahil kahit kalian, hindi naging maling ipaglaban ang katarungan at pag-ibig.

Si Harley Quinn bilang Simbulo ng Babaeng Baliw sa Pag-ibig

Makikilala natin si Harley Quinn bilang isa sa mga nangungunang konrabida or supervillain sa Amerikanong serye ng komiks na Batman ng DC Comics noong 1992 na muling naging Pop Icon kamakailan dahil sa kakaibang pagdadamit at mga makabulohang pick-up lines nito sa pelikulang Suicide Squad (2016) na iginanap ng Australyanang aktres na si Robbie Margot. Siya ang pangunahing kasabwat na kasintahan ng mas kilalang supervillain na si Joker, isang simbulo ng pagmamaliit sa sistema ng hustisya sa kulturang popular ng Kanluran, partikular na sa Estados Unidos. Ang katangi-tangi sa karakter ni Harley Quinn ay ang pinanggalingan nitong antas bilang tipikal na All-American Girl – maganda, edukada, propesyunal, seksi, may kaya at nagmula sa isang mabuting pamilya – na kumabilang bakod sa hustisya at mas pinili ang mamuhay bilang kriminal matapos mabaliw sa pag-ibig kay Joker.

harley

Isa nga ba siyang biktima ng pagbe-brainwash na ginamit lamang mga sindikato bilang kasabwat? O isa ba siyang babaeng may komplikadong paninindigan na ipinaglalaban? Sa muling pagbabalik ni Harley Quinn bilang isang Pop Icon ng mga kababaihan ng kasalukuyan, mahalagang talakayin sa diskursong feminismo ang pagkategorya sa kaniya bilang isang babaeng nabaliw, lumaban at nawalan ng boses nang dahil sa pag-ibig, at kung paano natin ito maiuugnay sa kulturang popular at konemporaryong lipunan ngayon.

Kung ating susuriin, Si Harleen Frances Quinzel, M.D. ay isang psychiatrist na dating nagtatrabaho sa Elizabeth Arkham Asylum for the Criminally Insane kung saan naging pasiyente niya si Joker, ang pinakagwardyadong kriminal ng nasabing pasilidad. Ngunit dahil isang intelihenteng psychopath nga itong si Joker, nagawa pa nitong utakan ang sariling doktor na nahulog ang loob sa kanya at nakumbinseng magpalaya sa kaniya. Nang dahil sa pag-ibig, mas pinili pa niyang iwanan ang kaniyang propesyon bilang doktora at makiisa sa mga sindikato na namumuhay sa maruming mundo ng mga ilegal na aktibidades sa Gotham City. Magmula noon, nadawit na din siya sa listahan ng mga awtoridad sa pagkakasangkot niya sa mga kriminal na gawain tulad ng terorismo, pagnanakaw ng pera sa mga bangko, torture at homicide.

Matapos ang pagpapatakas kay Joker, tuluyan na siyang ginawang kauri ng kriminal na clown sa pamamagitan ng pagbibigay ng electric shock sa kanyang utak at paghuhulog sa kaniya sa isang drum sa isang pabrika na puno ng mga kemikalya na nagpa-bleach sa balat nito. Halatang umiba rin ang kaniyang estilo ng pananamit mula sa pagiging disente sa pagiging kaakit-akit para sa mga kalalakihan na may temang clown. Sabik na sabik siya kay Joker na kahit palagi siyang minamaltrato at pinagtatabuyan. Kahit makailang ulit pa siyang sinasaktan, kaagad-agad pa rin siyang bumabalik sa mapangapi clown upang ialay ang kaniyang sarili sa ngalan ng pag-ibig. Mahal niya ito at handang ibigay ang kaniyang buhay kahit alam pa niyang ginagamit lamang siya bilang sandata laban sa mga mortal na kaaway nitong sina Batman at Robin. Ano pa ba ang maitatawag dito kung hindi kabaliwan sa pag-ibig? Saan nga ba napunta ang konsensiya nitong si Doktora Quinzel na isang tanyag at matalinong manggagamot sa pagiisip? Paano siya nagawang utakan ng sarili niyang pasyente?

Sapagkat isa siyang babaeng Caucasian na kulay asul ang mata na may gintong buhok, isinasalarawan siya bilang isang dumb blonde na hindi gumamit ng tamang konsensiya at nagpakatanga sa kaniyang nararamdaman sa isang kriminal. Mababa ang pagtingin ng mga ganitong indibidwal o male chauvinist pigs kung tawagin sa mga ganitong uri ng kababaihan sa mga pang-Kanlurang lipunan. Ito din ang pisikal na anyong madalas na itinuturing ideyal ng kagandahan sa mga puting babae. Isang halimbawa na dito ang pagpapakulay ng buhok nina Madonna, Christina Aguilera at Lady Gaga at pagdadamit sekswal upang mapalago ang kanilang karera sa musika. O ang pagsikat sa Hollywood nina Marilyn Monroe o Marlene Dietrich noon. Hanggang sa kasalukuyan, ginagawawa pa ring katatawanan ang ganitong imahe ng mga babae sa Kanluran kagaya na lamang ng pagsasalawaran nito sa mga pelikulang White Chicks (2004) at Mean Girls (2004). Nagmimistula silang mga obyetko ng kaaliwan para sa mga masang lalake dahil ito ang dikta ng merkado. Hindi nagkakaiba dito ang trend sa ating industriya sa showbusiness at marami din akong maaaring ibanggit na mga quotes mula sa mga pelikula natin kung saan madalas hamunin ng mga kababaihan ang umiiral na patriyarka upang kilalanin ang kanilang mga karapatan at hinanakit kung gugustohin ko.

Nakakalungkot mang isipin pero kakaunti lang ang nagbago sa kulturang popular nitong mga nakaraang dekada sa kabila ng matagumpay na pandaigdigang kilusan ng mga kababaihan at mga grupong patuloy na lumalaban para sa gender equality rights. Nakakalungkot dahil tampok pa rin ang kinaugaliang slut-shaming at pagmamaliit sa mga babaeng tumatayo para sa sariling nilang prinsipyo pati na sa larangan ng politika. Tampok pa rin sa social media ang mga nakakabahalang eksena kung saan ang mga babaeng kritiko sa gobyerno o sa isang polisiyang ipinaglalaban nila ay pinagtatangkaang gahasain kung hindi man binabastos ang kanilang pagiging babae. Ang mga nangungunang babaeng personalidad sa larangan ng politika kagaya nina Michelle Obama, Hillary Clinton, Angela Merkel, Julia Gillard, Leni Robredo o Leila de Lima ay madalas ginagawang katawa-tawa ng mga kalalakihang trolls at iniuugnay pa ang pagiging babae nila sa mga isyung politikal na kadalasan ay wala naman talagang kaugnayan sa mga ipinaparatang nila. Ipinaglalapastangan lamang sa mass media ang pagiging babae nila. At ang mas nakakabahala pa dito, madalas walang umaalma o pinapabayaan na lang ng karamihan ang ganitong pagtrato o pagtingin sa mga babae at nagagawa pa ng ibang maki-ride on pa sa karumal-dumal na gawaing ito.

Itong lack of public outrage ay madalas ring nagiging dahilan kung bakit patuloy na nananaig ang ganitong kultura at pananalita sa mga kababaihan. Kasama na dito dito ang pagtawag kay dating US First Lady Michelle Obama na “an ape with heels in the White House” mula sa isang kapwa niya babae na politiko rin at ang mga kumakalat na isyu kay Bise Presidente Leni Robredo na dalawang beses ito ikinasal, nabuntis ito pagkatapos ng halalan at may itinatagong boypren na politiko – mga paratang wala naming kinalaman sa mga isyung political na ibinabato sa kaniya. O ang pagsisiwalat sa pribadong buhay pag-ibig ni Leila de Lima sa dati nitong driver na iniuugnay sa pagkakasangkot niya sa korupsyon at pagpapalaganap ng droga sa loong ng New Bilibid Prisons. Mismong mga miyembro ng ating Kongreso na dapat ay nagsisilbing haligi na tagapagtanggol ng mga karapatang pambabae sa bansa ay pinagpiestahan pa ang pribadong buhay pag-ibig ng dalawa mula sa pagsipin sa iisang kuwarto at mga personal na mga aktibidades nila. Kung totoo mang sangkot si Gng. De Lima sa pagusbong ng iligal na droga sa loob ng Bilibid, dapat nga naman talaga siyang ikulong. Puwede namang gawin ang imbestigasyon na hindi iniinsulto ang kaniyang pagiging babae o pagsisiwalat ng personal niyang buhay lalo na kung wala naman itong kinalaman sa mga alegasyon sa kaniya. Maituturi ba nating isang krimen ang mapa-ibig sa isang hamak na driver? Kung adultery man ang kasong puwedeng isampa laban sa kaniya, hindi ba’t isa itong isyung sibil at ang tanging ligal na asawa lamang ni Ronnie Dayan ang puwedeng magsampa ng kaso laban sa senadora. Ang mas masaklap pa dito, kay daming mga umupo sa committee noong mga araw ng hearing na kabit din o querida. Ganito na ba talaga kahipokrito ang lipunan natin ngayon?

Sa mga kaganapang ito, napaisip rin ako sa mga pananalita at asta ng mga lalake sa social media na mahilig magpiesta sa mga kababaihang may pangalan sa kulturang popular at politika: Hindi ba nila naiisip ang sarili nilang mga mga babaeng mahal sa buhay? Matutuwa rin ba sila kung babastusin din ng ganiyan ang sarili nilang mga asawa, anak, kapatid, tiyahin, pinsan o ina? Napaisip din tuloy ako sa phenomenal na pagsikat ni Bb. Mocha Uson sa kulturang popular ngayon matapos ng nakaraang halalan. Sa unang pagkakataon, ang sexy model, aktres at stage performer ay nagkaboses din sa mata ng publiko. Mas nakikita natin siya ngayon bilang isang indibidwal na may sariling boses at paninindigan sa mga usaping pang-politikal at -lipunan. Mas nagiging makatao na siya ngayon sa pananaw ng marami. Kung saang kulay man o partido siya pumapanig ngayon ay sarili na niyang desisyon dahil may karapatan siyang mamili ng politikong papanigan niya at higit sa lahat, may karapatan din siyang magpahayag ng sarili niyang mga opinyon. Kung may makabulohan man o mga hindi sumasangayon sa kaniyang mga pinagsasabi, karapatan din nitong magpaliwanag o dumepensa para sa sarili. Wala namang pumipilit sa ating sumangayon sa lahat ng mga online posts niya. Suwerte na niya ito kung tinatangkilik ng mga masa ang personal blog niya. Huwag sana nating bastusin ang pagiging babae niya nang dahil lamang sa political affiliation niya. Karapatan din naman niyang mapamahal sa isang pangulong pinaniniwalaan niyang makakapagbigay ng pagbabago sa lipunan. Karapatan niya ito bilang botante at mamamayan ng isang demokratikong bansa. Kung ako, kapatid, kamaganak o kaibigan niya, tiyak na masasaktan din ako sa mga ibinabato sa kaniyang maaanghang na salita at edited posters sa social media. Mayroon ba siyang batas na inilalabag? May magsasampa ba sa kaniya ng libel? Totoo ba ang ipinaparatang mga mga kritiko niya na siya’y nababaliw nang dahil sa politika? Kung mayroon man o totoo ito, sarili na niyang diskresyon at pananagutan iyon.

Ayon sa teorya ng mga liberal na feminista sa librong Politics (2001) ni Andrew Heywood, ang lipunan at mundong politikal ay isang oportunidad at para sa mga kababaihan na makilahok sa pagpapaunlad ng lipunan. Maituturi itong plataporma upang maibaabot nila ang mga kanilang hinanaing upang maiangat ang estado ng mga kababaihan sa isang sistema kung patuloy na naghahari ang mga kalalakihan at gender stereotypes sa iba’t ibang aspeto ng gobyerno, media at kultura. Sa pananaw naman ng mga feministang radikal, ang politika at mismong istruktura ng mga estado sa daigdig ay ang siyang nagpapatunay na ang gobyerno ng bawat bansa ay idinisenyo upang panatilihin ang paghahari ng mga kalalakihan sa mga kababaihan na dapat buwagin ng mga radikal na feministang lumalaban sa para sa ganap na gender equality rights. Ika nga e, marami pa ring mga sexist na politikong humaharang sa mga karapatang pambabae hanggang ngayon.

kababaihan

Patunay na rin dito ang katotohanang walang ni iisang bansa sa mundo ang may 50-50 represenation sa kanilang kongreso o parlyamento. Maski ang usaping pagsasagawa ng mga gender quotas sa mga gobyerno ay madalas ineetsapwera sa usaping Gender Politics. Mahalagang isyu ito na dapat nating kumprontahin hanggang sa kasaluyuan dahil naniniwala ako sa isang kasabihan mula sa sanaysay ng radikal na feministang si Carol Hanisch na “The Personal is Political”. Naniniwala akong may halaga din ang kasabihang ito para sa mga kalalakihan dahil personal din ang pagpapahalaga ko sa aking mga babaeng mahal sa buhay, mapa asawa man o anak, nanay o kapatid, kamaganak o tiyahin. Nais kong silang mabigyan ng boses para sa lipunan at makilahok sa pagunlad nito dahil karapatan nila ito. Sa development studies, isa ring madalas tukuyin na dahilan sa pandaigdigang kahirapan ang gender inequality kung saan ang mga kababaihan sa maraming bansa o rehiyon sa mundo ay hindi nabibigyan ng mga sapat na oportunidad sa edukasyon, pangkabuhayan, serbisyo publiko at partisipasyon sa politika. Kailangan talaga natin ng mga pantay-pantay na mga oportunidad sa lipunan upang umunlad.

Ang karakter ni Harley Quinn ay isang simbulo ng babaeng inaapi ng patriyarka ng mga kalalakihan na patuloy na nagpapahirap sa mga mamamayan nating babae sa buong mundo dala ng umiiral na mentalidad ng machismo. Sa pagkakabaliw niya sa pag-ibig, napatahimik na lamang ito at hindi na gumagawa ng anumang hakbang upang hamunin ang status quo hannggang sa nagmumukhang isang obyekto ng katatawanan at kaaliwan ng mga kalalakihan. Huwag dapat hayaang lumaganap ang mga babaeng tulad ni Harley Quinn na sa buong mundo. Dapat silang mabigyan ng sapat na boses, lakas at poder upang labanan ang bulok na Sistema ng patriyarka. Kailangang ipaglaban ang kanilang mga karapatan. The personal is political.

HASANG: More than a celebration of life and love

(An edited version of this article appeared in the January 9, 2017 issue of  The Daily Tribune’s Life section)

Having followed the author’s literary career for over a decade now, he insists that I may have already read many of the stories in his new book. Curiously, I flip through the first pages and realize that his story-telling still captivates me the same way it did many years back. His words are free-flowing like the waves that embrace this archipelago. The stories are both beautiful and haunting at the same time. Beautiful because they celebrate the undying human condition of love; haunting because they illustrate the often suppressed, unspoken truths in the lives of many gay men in the country today. What all main characters in each story have in common is the desperate longing for a life they most likely can never have. The rest is then left to the reader’s imagination.

hasang7

Hasang: Mga Kuwento ng Pag-Ibig by John Iremil E. Teodoro is a nine-story collection that deals with both the emotional and social complexities of the love between two men. Depicting the daily lives of homosexual Filipino men through his colorful portrayals, the multi-award-winning writer from San Jose de Buenavista, Antique has masterfully crafted another milestone in his career publishing the first ever gay-themed short story collection using Visayan-laced Filipino under none other than the University of the Philippines Press.

Teodoro writes in a tone that is unjudgmental and unassuming, one that refrains from stirring propaganda or criticizing any institution: From a successful Manila-based medical representative haunted by a dream that leads him to a small fishing community in Guimaras to a former biology student mourning over the news of a batchmate’s sudden death, a college instructor reminiscing the memory of a departed pupil, an openly gay parlor shop owner participating in a municipal procession for his boyfriend’s involvement in an ugly crime, a half-German lad travelling to his late father’s abandoned island resort only to encounter a supernatural surprise, a literary professor confronting the ego-tripping of an ex-lover, a Ph.D. candidate diagnosed with HIV visiting his hometown to witness a religious ritual for his unfinished novel, a professor coming to terms over the unexpected suicide of a Chinoy lover and a call center agent coping with the worsening drug addiction of a former classmate. They are individuals of profound depth and struggle who naturally form part of the national macrocosm of Filipino life. As contemporary as they get, these stories are a compilation of short fiction accumulated by the author over the past two decades having previously appeared in various publications.

Each plot unfolds uniquely with a wide-ranging set of characters with settings ranging from the urban to rural, from civilization to the tropical wilderness, from abandoned places to densely populated spaces. The narratives in this book take readers back to the author’s roots in Western Visayas illustrating a scenic portrait of Ilonggo cultural life with events occurring in the tourist-trendy Boracay Island, the historic city of Iloilo, the mountainous terrains of Antique province and the sleepy island-province of Guimaras. The characters, on the other hand, emerge bravely in every story not seeming to be bothered by the conservative forces in society that surround them. They simply embrace the world’s unpredictability as it is. At times, they can be funny and romantic and in some instances, they appear to be in intense grief and distress. What seems perplexing about these stories is the obvious absence of antagonists other than the bitter circumstances brought about by fate. Readers should not be surprised if certain characters strongly resemble the writer himself and some of his personal acquaintances, which keep one guessing which characters and instances in these stories are based on true-to-life events and persons. To spill some beans, some minor characters that briefly appear are indeed real-life individuals!

Also observable in the collection is Teodoro’s beautiful execution of the national tongue with his distinct style of infusing Hiligaynon and Kinaray-a terms and expressions making every page authentic to the reader’s senses. His Filipino does not seem to be forced and reads out like a lyrical script enjoyable to any adult reader.  His ease with the ever-evolving Filipino language is indeed a commendable artistic feat that should be emulated by young writers. He remains one of those few authors of national influence who can offer a unique alternative to the often Manila-centric dilemma that still prevails in the country’s literary scene today. It will certainly change the way academicians, language advocates and literary enthusiasts view our national language. As the Peruvian Nobel Literature Prize laureate Mario Vargas Llosa repeatedly emphasized during his recent visit to Manila, it is important for writers to produce good literature for society to savor as it offers them an alternative world and social order in parallel to the existing reality, which readers may, be it consciously or subconsciously, wish to aspire for.

With the rise of nationwide LGBT awareness campaigns in the past decades and the emergence of a more globally conscious millennial generation, perceptions towards gay men in the country’s cultural landscape have certainly changed a lot since Danton Remoto and J. Neil C. Garcia have co-published the first Ladlad anthology of gay fiction in the 1990s. Across all walks of life, the gay cause now occupies a prominent place in Philippine popular culture and continues to be in constant flux. With this new feat, Teodoro has once again made an invaluable contribution to modern Filipino gay writing reaffirming its status as a thriving genre within contemporary Philippine Literature. This is a book that will certainly leave even the most English-centric of readers and writers in awe. Overall, this groundbreaking collection is more than just a celebration of life and love. It is a blossoming of hope that will surely inspire many in the continuous struggle for genuine equality.

Ang Paglisan

birds

Kung tayo’y maglaho man

sa marikit na mundo,

pagtakasan na natin

at kalimutan ang islang ito.

Lisanin na natin ang paraiso

upang hanapin ang kalayaan

at lubusan nang maglaho

na parang mga bula sa hangin.

Pagtakasan na natin ngayon

ang mundong kinagagalawan

at walang may makakapansin

sa ating pagkawala.

Walang sinumang nilalang

na magtataka o magtatanong

kung saan man tayo napadpad

marahil wala rin silang pakialam.

Walang sinumang testigong

makakapagsumbong sa atin

marahil tayo’y pawang mga kalapateng

naghahanap ng sariling kalayaan.

Ang Tuos sa Kalagitnaan ng Tradisyon at Modernisasyon

tuos

Hindi ko man napanood ang lahat ng pelikulang gusto kong panoorin sa Cinemalaya Film Festival ngayong taon, malaki ang aking pasasalamat na ang karamihan nito ay ipinalabas sa mga piling komersyal na sinehan sa bansa. Isa na dito ang pelikulang Tuos (2016) na tungkol sa isang katutubong tribo ng Panay Bukidnon na naninirahan sa mga bulubundiking bahagi ng Calinog, Iloilo at Tapaz, Capiz. Idinerehe ito ni Derick Cabrido gamit ang wikang Kinaray-a. Starring dito sina Nora Aunor (bilang Lola Pina-ilog), Barbie Forteza (bilang Dowokan) at Ronwaldo Martin (bilang Dapuan).

Pinanood ko ito nitong nakaraang linggo sa SM Megamall kasama sina Sir Lloyd at Sir Noel Bedia. Plano ko sanang panoorin ang pelikula magisa ngunit niyaya ako ni Sir Noel dahil sabik siyang makita ang pagganap ng kanyang matinee crush na si Ronwaldo Martin. Mabuti na lang at kasama ko sila dahil napakaluwag ng sinehan at ginabihan kami sa paguwi. Kakaunti lang talaga kasi ang nagkaka-interes manood ng commercial release ng isang indie film. Kaya pakiramdam ko, obligasyon din namin bilang mga Panayaonon ang manood at sumoporta sa anumang pelikula na tumatalakay sa kultura ng Kanlurang Bisayas lalo na kung ito’y tungkol sa mga katutubo nating mamamayan.

Ang mga Panay Bukidnon, na madalas ding tawaging mundo, ay isang tribong Indo-Malayo na naninirahan sa mga bukirin ng Panay kung saan sila nanatili ng maraming siglo na walang anumang impluwensya mula sa mga dayuhang mananakop o mangangalakal. May sarili silang uri ng pamumuhay at namumukod-tanging tradisyon sa pagdamit. Bilang pananampalataya, sinasambahan nila ang mga espiritong nakaugat sa kalikaysan. Sa tribo ding ito nanggaling ang dakilang epiko ng Panay na Hinilawod, isang halimbawa ng oral folklore sa bansa na kinakailangang idaan sa isang ritwal na pagkanta ng ilang araw upang maipabahagi ang buong kuwento. Ngunit dahil sa kasalukuyang paglaganap ng modernisasyon at globalisasyon, nanganganib nang maglaho at mabaon sa limot ang kanilang kinaugaliang kultura.

Una akong makarinig tungkol sa tribo mula sa aking ama na sa Dumalag, Capiz ipinanganak at kung saan maraming miyembro ng tribo ang naninirahan at naghahanap-buhay. Sa kabundukan daw naninirahan ang mga ito, kadalasa’y hindi Kristyano at nakaugalian ang simpleng pamumuhay sa piling ng kalikasan. Nang makatapak na ako ng kolehiyo sa Unibersidad ng San Agustin sa Lungsod Iloilo, nakilala ko ang isang miyembro ng tribo mula Tapaz, Capiz na nagngangalang Manilyn Glemer o Tata kung tawagin. Naging kaklase ko siya sa minor subjek naming biyolohiya noong una kong semester sa nasabing pamantasan. Nalaman ko na lamang na miyembro siya ng tribong Panay Bukidnon at iskolar ng University of San Agustin Little Theater. Itinanghal ng teatro ang Tarangban na nakabase sa epikong Hinilawod mula 2008 hanggang 2010 ng magkapatid na direktor na sina Sir Eric at Edward Divinagracia. Dito ako unang namangha at natutong nagkainteres sa katutubong kultura at pamumuhay ng mga taga-Panay.

Malaki ang pagpapahalaga ng unibersidad sa mga sining, panitikan at kultura ng mga Panayanon kahit itinatag pa ito ng mga kastilang prayle. Bilang patnugot ng publikasyong pang-estudyante noon, madalas din naming ifeature ang teatro sa aming diyaryo at magasin. Pati nga si Tata ay ginawan ko ng artikulo sa The Augustinian Mirror upang isalarawan ang buhay ng mga katutubong miyembro ng ating lipunan. Sa katunayan, magkasabay pa kaming gumradweyt noong 2010. Kasalukuyan siyang nagtatrabaho bilang OFW sa Estados Unidos ngayon at malamang magiging mamamayan siya sa bansang iyon. Dito nagkaka-conflict ang tradisyon at modernidad. Marami sa mga kababayan nating katutubo ngayon ay napipilitang iwanan ang kanilang mga tribo upang mamuhay sa mga lungsod, bayan o ibang bansa upang magtrabaho. Isa itong isyung kritikal sa pagpapahalaga ng ating mga katutubong kultura sa bansa. Kaya ang laki ng ikinatuwa ko nang malaman kong may isang pelikulang tumatalakay sa isyung ito.

Ang tuos ay isang kasunduan ng mga nakakatanda sa tribo at mga espirito ng kalikasan upang mapanatili ang katahimikan sa pagitan ng mga Panay Bukidnon at mga espirito. Sa bawat henerasyong lumilipas, pumipili ang isang tribo ng batang babae na habang buhay mananatiling birhen at dalaga (na binukot kung tawagin) dahil magsisilbi itong alay sa mga espirito at pang-balanse ng kapayapaan. Ipinapasa ang mga responsibilidad ng isang binukot mula matanda sa batang napili ng tribo bilang kapalit nito. Habang buhay itong magdadasal at magbibigay pugay sa mga espirito alay sa kalikasan at ng tribo. Kasama na rin dito ang pagdadalubhasa sa pagkanta ng epikong Hinilawod bilang ritwal ng tribo. Ang tradisyong ito’y ilang henerasyon nang isinasabuhay ng mga Panay Bukidnon bilang mahalagang bahagi ng kanilang pamumuhay.

Sa pelikula, maraming tukso na pumapalibot sa pagiging binukot ni Dowokan, ang batang hinahanda ng kanyang Lola Pina-ilog upang maging kapalit. Isa na dito ang lalakeng si Dapuan na humihiling ng kanyang kamay sa pagpapakasal. Dahil dito, madalas makipagsagutan ang mag-lola dahil sa pagtanggi ng dalaga sa pagtahak ng daan sa pagiging isang ganap na prinsesang binukot. Tensyonado ang maraming eksena sa pagitan ng dalawa at hirap din si Dowokan sa pagdesisyon kung ano ang dapat niyang gawin. Maayos ang takbo ng lahat subalit biglang umiba ang ihip ng hangin nang magkaroon ng isang matinding paglabag sa tradisyon ng tuos na dapat panagutuan ng mag-lola.

Kapani-paniwala ang mga tagpo sa pelikula mula sa pagdadamit, mga kinaugalian ng mga karakter, mga ritwal ng tribo sa pagkanta at pagsayaw maliban sa iilang dialogo na halatang Tagalog pa rin ang pagbigkas ng mga gumanap. Maganda ang mga tanawin sa mga eksena dahil sa isang bulubunduking komunidad ng Antique ito idinerehe. Nagmistulang awtentikong binukot si Nora Aunor at mahusay magdala sa kaniyang karakter. Sina Forteza at Martin naman ay magaling din magdala ngunit halatang mga hindi pa gaanong sanay gumamit ng ibang wikang Filipino sa pagsasalita. Masasabi ding natural ang daloy ng kuwento dahil wala masyadong thrill factor na kadalasang natutunghayan natin sa mga pelikulang komersyal at ala-Hollywood. Natural dahil katutubong musika ang ginagamit dito at sa pagkanta at animasyon idinadaan ang pag-eksplika ng iilang mga sipi mula Hinilawod.

tuos7

Gaano ba tayo kadalas nakakapanood ng pelikulang tumatalakay sa mga katutubong mamamayan ng Filipinas at ang kanilang mga kinaugalian? Binibigyan ba nating ng tamang pansin ang mga isyung sumusubok sa nila at mga panganib na kinakaharap ng kanilang tradisyon? Isinasalarawan ng Tuos (2016) ang kalagayan ng maraming katutubong tribo sa bansa ngayon ng dahil sa pagunlad. Ang modernisasyon at globalisasyon ay isang realidad na hindi natin maaaring isantabi lang dahil malaki ang mga nagiging epekto nito sa ating mga katutubong tribo na walang ibang kahilingan kundi maipreserba lamang ang kanilang kinaugaliang kultura at pamumuhay. Saludo ako sa direktor at iba pang mga indibidwal na nasa likod ng produksyong ito. Hindi nakapagtataka kung bakit limang parangal ang napanalunan nito sa Cinemalaya Awards Night noong Augosto kabilang ang audience choice at best sound ng kategoryang full-length film. Sana nga hindi ito ang huling pelikulang tatalakay sa mga pagsubok na pinagdadaanan ng mga Panay Bukidnon at iba pang mga katutubo sa bansa ngayon.

MIMPI: Lakbay-Panaginip ng Isang Aso

mimpi1

Taong 2014 nang madiskubre ako ng isang nakakaadik na adventure game sa aking smartphone matapos mapanood ang trailer nito online. Ito’y tungkol sa isang puting aso na nakipagsaparalan sa mundo ng mga panaginip upang hanapin ang kanyang nawawalang amo. Masasabi kong nakamamangha ang mga audio-visual effects dahil makukulay ang mga larawan sa background ng bawat level nito. Halata kasing binuhusan ng malaking talento ang pagsagawa nito.

Likha ito ng Crescent Moon Games mula New York at Silicon Jelly s.r.o., isang independent gaming studio na nakabase sa Praga, Republikang Tseko. Ang salitang mimpi ay hango sa wikang Bahasa Indonesia na ang ibig sabihin ay panaginip. Sa kuwento ng laro, biglang nagising na lamang ang asong French terrier na wala nang tao sa loob ng kanilang tahanan. Hindi ito mapakali at kaagad tumungo sa labas ng bahay upang hanapin ang nagmamayari sa kanya. Malungkot ang mood sa umpisa dahil black and white ang konsepto ng mga kulay sa loob ng sala. Sa unang pagtapak niya sa labas ng pintuan ay bigla siyang napalibutan ng isang makulay na daigdig na puno ng mga panganib na siyang susubok sa kakayahan ng manlalaro.

Nakakatuwa itong laruin dahil bukod sa mataas na lohika kinakailangan din ang malawak na imahinasyon ng manlalaro. Halatang inilikha ito para sa lahat ng edad mapa bata man o matanda. Nakakaaliw dahil isang inosenteng aso ang bumibida dito at wala siyang ginagamit na pangil o sandata a pakikipagsapalaran niya. Wala ring may nangyayaring karahasan sa laro. Talagang masasabi kong maganda ang pagkakonsepto ng mga digital gaming artist at production staff sa laro. Walang isang sandali sa pagtalakay nito kung saan ako nabagot o nastuck sa kalagitnaan ng mga pagsubok. Hindi mababagot ang manlalaro dahil parang nagmumukhang painting ang background ng bawat level. Pati ang mga pagsubok nito ay nagmumukhang installation art din. Halos malalasing ang manlalaro sa pagiging malikhain ng mga nagkonsepto sa larong ito.

Ang larong MIMPI ay isang likha ng sining na puwedeng ipagmalaki sa buong mundo at sumasaludo ako sa mga indibidwal na gumawa nito. Pati ang pagtatapos nito ay nakakaaliw din dahil ang mensahe ay bumabalik din sa mismong pamagat ng laro. Nirerekomenda ko ito sa mga bata at matatandang gustong magpalipas ng kanilang oras mula sa pagkainip o stress.